Uşaqların tərbiyəsində valideynlərin ən çox buraxdığı səhvlər nələrdir?
Uşaq tərbiyəsi yalnız davranış qaydalarını öyrətməkdən ibarət deyil. Bu proses həm də uşağın emosional dünyasını anlamağı, özünəinamını formalaşdırmağı və sağlam şəxsiyyət kimi yetişməsinə dəstək olmağı əhatə edir. Lakin valideynlər bəzən övladları üçün ən yaxşısını etmək istəyərkən fərqinə varmadan onların psixoloji inkişafına mənfi təsir göstərən davranışlara yol verirlər.
Bu sözləri Operativ Media-ya psixoloq Leyla Əli deyib.
O bildirib ki, bəzi valideynlər uşağı döyməyin, qorxutmağın və sərt cəzalandırmağın onu intizamlı böyüdəcəyini düşünürlər. Halbuki fiziki və emosional şiddət uşağa düzgün davranış qaydalarını öyrətmək əvəzinə, onda qorxu, güvənsizlik və aqressiya yarada bilər. Belə hallarda uşaq valideyninə hörmət etdiyi üçün deyil, ondan qorxduğu üçün itaət etməyə başlayır:
““Buna görə ağlamağa dəyər?”, “Sən hələ uşaqsan, nə dərdin var?” kimi ifadələr uşağın hisslərinin əhəmiyyətsiz olduğunu düşünməsinə səbəb ola bilər. Halbuki böyüklər üçün kiçik görünən bir hadisə uşaq üçün ciddi emosional təcrübə ola bilər. Uşağın hisslərini anlamaq və qəbul etmək onun hər istəyini yerinə yetirmək demək deyil. Əsas məsələ uşağa yaşadığı hisslərin normal olduğunu anlatmaq, onu dinləmək və emosiyalarını düzgün ifadə etməyi öyrətməkdir.
“Filankəsin uşağına bax, sən niyə belə deyilsən?” kimi ifadələr uşağın özünü başqalarından geri qalmış və dəyərsiz hiss etməsinə səbəb ola bilər. Bu yanaşma zamanla onun özünəinamına və valideynləri ilə münasibətinə mənfi təsir göstərə bilər. Hər uşağın inkişaf tempi, bacarıqları və fərdi xüsusiyyətləri fərqlidir. Buna görə də uşağı başqaları ilə müqayisə etmək əvəzinə, onun öz inkişafını izləmək, irəliləyişlərini görmək və səylərini qiymətləndirmək daha sağlam yanaşmadır.
Uşağa yalnız yüksək qiymət aldıqda, yarışda qalib gəldikdə və ya valideynlərinin gözləntilərini doğrultduqda diqqət göstərilməsi onda sevginin uğur qazanmaqdan asılı olduğu düşüncəsini yarada bilər. Nəticədə uşaq səhv etməkdən qorxa, uğursuzluğunu gizlədə və valideynlərini məyus etməmək üçün özünü həddindən artıq təzyiq altında hiss edə bilər.
Uşağa uğurlarının önəmli olduğunu göstərməklə yanaşı, onun dəyərinin yalnız nailiyyətləri ilə ölçülmədiyini də hiss etdirmək lazımdır. Əsas məqsəd uşağın nəticələrini deyil, göstərdiyi səyi, öyrənmək istəyini və inkişafını da qiymətləndirməkdir.
Uşağın hər qərarına müdaxilə etmək, onun əvəzinə bütün problemləri həll etmək və səhv etməsinə imkan verməmək müstəqilliyinin inkişafına mane ola bilər. Belə yanaşma uşağın öz qərarlarına güvənməsini və məsuliyyət daşımağı öyrənməsini çətinləşdirə bilər. Uşaqlar seçim etməyi, qərarlarının nəticələrini anlamağı və səhvlərindən nəticə çıxarmağı təcrübə vasitəsilə öyrənirlər. Valideynin vəzifəsi bütün çətinlikləri uşağın əvəzinə aradan qaldırmaq deyil, ona yaşına uyğun seçimlər etmək və çətinliklərin öhdəsindən gəlmək üçün dəstək olmaqdır.
Valideynlər arasında davamlı gərginlik, təhqir və mübahisələr uşağın özünü təhlükəsiz hiss etməsinə mənfi təsir göstərə bilər. Xüsusilə uşağı tərəf seçməyə məcbur etmək, digər valideynə qarşı istifadə etmək və ya böyüklərin problemlərinə görə onu məsul tutmaq uşağın emosional yükünü artırır.
Ailə daxilində fikir ayrılıqlarının olması təbiidir. Əsas məsələ münaqişələrin necə həll edilməsidir. Valideynlər bir-birinə hörmətlə yanaşmalı, problemləri uşağın üzərinə qoymamalı və ona ailə münasibətlərində özünü güvəndə hiss etmək imkanı yaratmalıdırlar.
Sağlam tərbiyə uşağa hər şeyə icazə vermək də deyil, onu sərt qaydalarla idarə etmək də. Uşağın yaşına və inkişaf səviyyəsinə uyğun, aydın və ardıcıl sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi vacibdir. Qaydalar uşağı qorxutmaq və ya onun iradəsini sındırmaq üçün deyil, məsuliyyət hissini, özünüidarə bacarıqlarını və başqalarının hüquqlarına hörmət etməyi formalaşdırmaq üçün tətbiq olunmalıdır. Valideyn qoyduğu qaydanın səbəbini uşağa izah etməli, eyni zamanda onun yaşına uyğun fikir bildirməsinə də imkan yaratmalıdır.
Uşağın davranışını dəyişdirməyə çalışmazdan əvvəl həmin davranışın arxasında hansı hissin, ehtiyacın və ya çətinliyin dayandığını anlamaq vacibdir. Bəzən uşağın aqressiv davranışının, ağlamasının və ya etirazının səbəbi yorğunluq, qorxu, diqqət ehtiyacı və ya hisslərini ifadə etməkdə çətinlik çəkməsi ola bilər.
Valideyn uşağı dinləməli, hisslərini qəbul etməli, davranışına uyğun sərhədlər qoymalı və öz davranışı ilə ona nümunə olmalıdır. Uşaqdan sakitlik tələb edən valideyn özü hər vəziyyətdə qışqırırsa, hörmət gözləyib onu alçaldırsa, sözləri ilə davranışları arasında ziddiyyət yaranır.
Uşağın psixoloji sağlamlığının qorunması üçün valideynin mükəmməl olması vacib deyil. Əsas məsələ öz səhvlərini görə bilmək, davranışını dəyişməyə çalışmaq və övladı ilə münasibətlərini sağlam şəkildə qurmaqdır.
Valideynlik qüsursuz olmaq demək deyil. Bəzən səhv etdiyini qəbul etmək, uşaqdan üzr istəmək, onu diqqətlə dinləmək və münasibəti bərpa etmək ən təsirli tərbiyə üsullarından biri ola bilər. Çünki uşaqlar yalnız valideynlərinin dediklərini deyil, onların necə davrandıqlarını da öyrənirlər”.
