Uşaqların tərbiyəsində valideynlərin ən çox buraxdığı səhvlər hansılardır?
Uşaqların tərbiyəsi hər bir valideyn üçün məsuliyyətli və eyni zamanda çətin bir prosesdir. Hər bir valideyn övladının sağlam, xoşbəxt, özünəinamlı və cəmiyyətə faydalı bir şəxsiyyət kimi formalaşmasını istəyir. Lakin bəzən valideynlər yaxşı niyyətlə etdikləri davranışların uşağın psixoloji inkişafına mənfi təsir göstərə biləcəyinin fərqində olmurlar.
Bu sözləri Operativ Media-ya psixoloq Zeynəb Eyyubova deyib.
O bildirib ki, valideynlərin ən çox buraxdığı səhvlərdən biri uşağı digər uşaqlarla müqayisə etməkdir:
““Filankəsin uşağı səndən daha yaxşı oxuyur”, “Bax, qardaşın necə ağıllıdır” kimi ifadələr uşağın özünəinamına zərər verə bilər. Uşaq zamanla özünü dəyərsiz hiss edə, daim başqalarına özünü sübut etməyə çalışa bilər. Hər bir uşağın fərdi xüsusiyyətləri, inkişaf tempi və bacarıqları fərqlidir. Buna görə uşaqları başqaları ilə deyil, onların öz inkişafı ilə müqayisə etmək daha doğrudur.
Digər geniş yayılmış səhv uşağın hisslərini nəzərə almamaqdır. Uşaq ağlayanda “Ağlama, bunda nə var ki?”, qorxanda “Qorxaq olma”, hirslənəndə isə “Belə davranmaq ayıbdır” demək onun hisslərini ifadə etməsini çətinləşdirə bilər. Halbuki uşağın kədərlənməsi, qorxması və ya hirslənməsi normaldır. Əsas məsələ ona bu hissləri düzgün şəkildə ifadə etməyi öyrətməkdir. Valideyn uşağa “Görürəm ki, çox üzülmüsən, gəl danışaq” dedikdə, uşaq özünü daha yaxşı başa düşülmüş və təhlükəsiz hiss edir.
Valideynlərin digər səhvi uşağı tərbiyə edərkən qışqırmaq, təhqir etmək və qorxutmaq üsullarından istifadə etməsidir. Bəzən valideyn düşünür ki, uşaq qorxarsa, onun sözünə daha çox qulaq asacaq. Lakin qorxuya əsaslanan münasibət uşağın valideynlə arasındakı etibarı zəiflədə bilər.
Uşaq etdiyi səhvi etiraf etmək əvəzinə, onu gizlətməyə çalışa bilər. Buna görə uşağa sərhəd qoyarkən onun şəxsiyyətini alçaltmaq deyil, davranışının nəticəsini izah etmək vacibdir. Məsələn, “Sən pis uşaqsan” demək əvəzinə, “Bu davranış düzgün deyil, çünki başqasını incidə bilər” demək daha məqsədəuyğundur.
Bununla yanaşı, uşağı həddindən artıq qorumaq da düzgün yanaşma deyil. Bəzi valideynlər övladlarının çətinlik çəkməsini istəmədikləri üçün onların əvəzinə hər şeyi edirlər. Uşağın qərar verməsinə, səhv etməsinə və məsuliyyət daşımasına imkan yaratmırlar. Nəticədə uşaq müstəqil qərar verməkdə çətinlik çəkə və öz bacarıqlarına şübhə ilə yanaşa bilər. Uşağa yaşına uyğun seçimlər etmək, kiçik məsuliyyətlər götürmək və problemlərinin həllində iştirak etmək imkanı verilməlidir.
Digər tərəfdən, uşağın hər istəyini yerinə yetirmək də sağlam tərbiyə üsulu deyil. Uşaq ailədə müəyyən qaydaların və sərhədlərin olduğunu anlamalıdır. Valideynin hər dəfə “yox” deməsi də, hər istəyini qeyd-şərtsiz qəbul etməsi də münasibətlərdə çətinlik yarada bilər. Burada əsas məsələ sevgi ilə tələbkarlıq arasında tarazlıq yaratmaqdır. Uşağın istəyini anlamaq mümkündür, amma bu, hər istəyin yerinə yetirilməli olduğu demək deyil.
Valideynlərin diqqət etməli olduğu vacib məqamlardan biri də uşağı yalnız uğurlarına görə qiymətləndirməməkdir. Əgər uşaq yalnız yüksək qiymət alanda, qalib gələndə və ya başqalarından üstün olanda təriflənirsə, zamanla öz dəyərini yalnız uğurları ilə əlaqələndirə bilər. Bu isə uğursuzluq qorxusuna və mükəmməl olmaq istəyinə səbəb ola bilər. Uşağın yalnız nəticəsini deyil, göstərdiyi səyi, əzmi və inkişafını da qiymətləndirmək lazımdır. Uşaq anlamalıdır ki, uğursuzluq onun dəyərsiz olduğu demək deyil, öyrənmə prosesinin bir hissəsidir.
Ailə daxilində ünsiyyət də uşağın psixoloji inkişafında mühüm rol oynayır. Bəzən valideynlər uşağı dinləmək əvəzinə, ona daim məsləhət verir, irad tutur və öz fikirlərini qəbul etdirməyə çalışırlar. Halbuki uşağın fikirlərinə diqqət yetirmək, sözünü kəsmədən dinləmək və hisslərini anlamağa çalışmaq çox vacibdir. Uşaq bilməlidir ki, hansı çətinliklə qarşılaşmasından asılı olmayaraq, valideyninə müraciət edə bilər və dərhal mühakimə olunmayacaq. Unutmamalıyıq ki, uşaqlar valideynlərinin dediklərindən əlavə, onların davranışlarını da müşahidə edərək öyrənirlər. Valideyn uşağa sakit olmağı tövsiyə edib özü hər mübahisədə qışqırırsa, uşaq emosiyalarını idarə etməyi öyrənməkdə çətinlik çəkə bilər. Əgər valideyn səhv etdikdə üzr istəməyi bacarırsa, bu, uşağa məsuliyyət götürməyi və başqalarının hisslərinə hörmət etməyi öyrədir. Valideynin üzr istəməsi onun nüfuzunu azaltmır, əksinə, sağlam münasibət nümunəsi yaradır.
Burada valideynlərin öz psixoloji vəziyyətini də nəzərə almaq lazımdır. Yorğunluq, stress, ailədaxili problemlər və emosional gərginlik bəzən valideynin uşağa qarşı səbirsiz davranmasına səbəb olur. Buna görə valideyn yalnız uşağın davranışını deyil, öz reaksiyalarını da təhlil etməlidir. Əsəbiləşdiyi zaman fasilə vermək, sakitləşdikdən sonra söhbət etmək və lazım gəldikdə psixoloji dəstək almaq faydalıdır.
Ən əsası, valideynlər başa düşməlidirlər ki, sağlam tərbiyə yalnız qaydalar qoymaqdan və uşağın davranışına nəzarət etməkdən ibarət deyil. Bu, həm də uşağın şəxsiyyətinə hörmət etmək, onu dinləmək, emosional ehtiyaclarını anlamaq və müstəqilliyini dəstəkləmək deməkdir.
Heç bir valideyn mükəmməl deyil. Hər bir valideyn səhv edə bilər. Əsas məsələ həmin səhvləri qəbul etmək, onlardan nəticə çıxarmaq və davranışları dəyişməyə hazır olmaqdır. Uşağa verilə biləcək ən böyük dəstəklərdən biri onun özünü sevilən, dəyərli və təhlükəsiz hiss etdiyi ailə mühiti yaratmaqdır.
Çünki uşağın tərbiyəsində əsas məqsəd onu qorxu ilə idarə etmək deyil, özünəinamlı, məsuliyyətli və emosional baxımdan sağlam bir şəxsiyyət kimi yetişdirməkdir”.
