Deputat: Qarabağın Alban xristian irsi ilə bağlı vahid elmi strategiya yaradılmalıdır

Qarabağın Alban xristian irsi ilə bağlı həqiqəti dünyaya çatdırmağın yolu elmi sübutlardan keçir.

Bu sözləri Operativ Media-ya deputat Elnarə Akimova deyib.

O bildirib ki, Qarabağda əsrlərdir qorunan kilsələr, monastırlar, xaçdaşlar, kitabələr, qədim qəbiristanlıqlar və digər memarlıq abidələri keçmişin yaddaşı, müxtəlif sivilizasiyaların izləri və dini-mədəni proseslərin canlı şahidləridir.

“Beynəlxalq elmi ədəbiyyatda Qafqaz Albaniyasının siyasi tarixi, Alban kilsəsinin statusu, xristianlığın yayılması, memarlıq məktəbləri və epiqrafik abidələr barədə müxtəlif yanaşmalar var. 2023-cü ildə nəşr olunan “Qafqaz Albaniyası: Beynəlxalq araşdırmalar toplusu” (Caucasian Albania: An International Handbook) kimi fundamental toplular da mövzunun beynəlxalq Qafqazşünaslıqda mühüm istiqamət olduğunu göstərir.

Belə bir şəraitdə Azərbaycanın əsas vəzifəsi öz mövqeyini daha yüksək səslə bəyan etməkdən çox, onu güclü və yoxlanıla bilən elmi sübutlarla əsaslandırmaqdır. Çünki tarixdə ən uca səs həmişə ən doğru səs olmur. Bəzən bir kitabənin üzərindəki bir neçə sətir yüzlərlə bəyanatdan daha çox şey deyir”, - deputat bildirib.

Elnarə Akimova qeyd edib ki, son illərdə Azərbaycanda Qafqaz Albaniyasının xristian irsi ilə bağlı tədqiqatlar aparılır, elmi monoqrafiyalar və kitab-albomlar nəşr olunur, beynəlxalq tədbirlər keçirilir və arxeoloji araşdırmalar aparılır.

“AMEA-nın 2026-cı ildə nəşr etdiyi “Qafqaz Albaniyasında xristianlıq: Tarixi, arxeoloji və memarlıq irsi” (Christianity in Caucasian Albania: Historical, Archaeological and Architectural Heritage) kitabında Albaniyada xristianlığın yayılması, dini həyat, arxeoloji materiallar, memarlıq və epiqrafik irs araşdırılıb. 2024-cü ildə nəşr olunan Qafqaz Albaniyası mədəniyyətinin xristian elementləri kitab-albomu da bu irsin Azərbaycan, ingilis və rus dillərində təqdimatına xidmət edir.

Azərbaycan alimlərinin İtaliya və Vatikan da daxil olmaqla xarici elmi-mədəni platformalarda iştirakı, xarici tədqiqatçıların mövzuya cəlb olunması da mühüm addımlardır.

Lakin ayrı-ayrı təşəbbüsləri vahid elmi strategiyada birləşdirmək lazımdır. İlk növbədə Qarabağdakı Alban xristian irsi ilə bağlı bütün abidələrin vahid elmi reyestri yaradılmalıdır. Hər abidənin tikinti mərhələləri, memarlıq xüsusiyyətləri, arxeoloji konteksti, kitabələri, xaçdaşları, qəbir daşları, əvvəlki bərpa izləri, arxiv sənədləri, köhnə fotoşəkilləri, xəritələri, peyk görüntüləri və müasir vəziyyəti əhatə edən elmi pasportu olmalıdır. Bu məlumatlar yalnız yerli mütəxəssislər üçün deyil, beynəlxalq elmi ictimaiyyət üçün də açıq rəqəmsal platformada təqdim edilməlidir.

Belə bir platformada dünyanın istənilən yerindən tədqiqatçı konkret abidənin 3D modelinə, kitabə görüntülərinə, qədim fotoşəkillərinə, arxeoloji hesabatlarına, bərpa tarixçəsinə və əsas elmi nəşrlərə çıxış əldə edə bilər. Bu, təbliğat deyil, elmi infrastruktur olar.

Qafqaz Albaniyası məsələsində epiqrafik materialların xüsusi əhəmiyyəti var. Alban əlifbası, yazılı abidələr, dil və onların filoloji xüsusiyyətləri uzun müddətdir beynəlxalq elmi ədəbiyyatda araşdırılır. Buna görə Qarabağdakı hər bir kitabə, xaçdaş və yazılı daş müstəqil və ciddi elmi tədqiqatın predmetinə çevrilməlidir. Burada əsas prinsip nəticənin əvvəlcədən müəyyən edilməməsidir: əvvəlcə kitabə oxunmalı, tarixləndirilməli, dili və qrafikası müəyyənləşdirilməli, arxeoloji konteksti araşdırılmalı və mümkün sonrakı müdaxilələr üzə çıxarılmalıdır. Bu işə beynəlxalq səviyyədə tanınan epiqrafika və paleoqrafiya mütəxəssislərinin cəlb olunması elmi etibarı gücləndirər. Elmi həqiqət əvvəlcədən sifariş edilən nəticə ilə deyil, araşdırma ilə müəyyənləşir.

Azad edilmiş ərazilər həm də beynəlxalq arxeoloji əməkdaşlıq üçün böyük imkan yaradır. Qarabağda müxtəlif ölkələrin universitetləri və elmi mərkəzləri ilə uzunmüddətli ekspedisiyalar təşkil etmək mümkündür. Bir kilsənin tarixini yalnız divarlarından öyrənmək olmaz. Onun ətrafındakı qəbiristanlıq, yaşayış məntəqəsi, keramika, sikkələr, təsərrüfat tikililəri, yollar və digər maddi mədəniyyət nümunələri birlikdə həmin abidənin tarixi-mədəni mühitini ortaya çıxarır. Məqsəd abidəyə əvvəlcədən müəyyən edilmiş etiket yapışdırmaq yox, onun yarandığı mühiti bütün tərəfləri ilə bərpa etmək olmalıdır.

Abidələrin işğal dövründə məruz qaldığı dəyişikliklər də eyni prinsiplə sənədləşdirilməlidir. Hər hansı kitabənin dəyişdirilməsi, memarlıq elementinin sökülməsi və ya bərpa adı altında müdaxilə edilməsi iddia olunursa, bunu köhnə fotoşəkillər, arxiv sənədləri, inventar materialları, peyk görüntüləri və digər sübutlarla müqayisəli şəkildə göstərmək lazımdır. Xudavəng kompleksi ilə bağlı irəli sürülən iddialar da bu cür sənədləşdirilmiş və müstəqil ekspertiza ilə araşdırıla bilər.

Sənəd emosiyadan daha güclüdür.

Beynəlxalq ekspertlərin iştirakı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Almaniya, İtaliya, Fransa, Böyük Britaniya, Avstriya, Gürcüstan və digər ölkələrdən arxeoloqların, memarlıq tarixçilərinin, epiqrafistlərin və konservatorların iştirakı ilə birgə layihələr yaradılması faydalı olar. Qarabağda illik “Qafqaz Albaniyası Araşdırmaları” konqresinin keçirilməsi də bu istiqamətdə mühüm platformaya çevrilə bilər. Burada yalnız Azərbaycan alimlərinin deyil, fərqli elmi yanaşmaların da təqdim olunması vacibdir. Əsas sualın “kim nə deyir?” deyil, “kim hansı mənbəni və sübutu ortaya qoyur?” olması elmi mühit üçün daha məhsuldardır.

Qarabağın mədəni irsinin qorunması və beynəlxalq səviyyədə tanıdılması üçün UNESCO, ICOMOS və digər beynəlxalq irs platformalarından da daha sistemli istifadə etmək mümkündür. Ayrı-ayrı abidələr üzrə elmi nominasiya dosyeləri hazırlanmalı, onların tarixi, arxeoloji və memarlıq əhəmiyyəti beynəlxalq standartlara uyğun şəkildə əsaslandırılmalıdır.

Bütün bunlarla yanaşı, Azərbaycan elmi nəticələrini beynəlxalq akademik dövriyyəyə daha geniş çıxarmalıdır. Mühüm tədqiqatların yüksək səviyyəli ingilis dili versiyaları hazırlanmalı, beynəlxalq indekslənən jurnallarda nəşrlər artırılmalı, xarici alimlərlə birgə araşdırmalara üstünlük verilməlidir. Fransız, alman və italyan dillərində seçilmiş elmi materialların nəşri də müxtəlif akademik mühitlərə çıxışı genişləndirə bilər. Qafqaz Albaniyası üzrə beynəlxalq redaksiya heyətinə və müstəqil elmi rəyçilik sisteminə malik akademik jurnalın yaradılması da uzunmüddətli perspektivdə mühüm addım ola bilər.

Qarşıdakı illər üçün əsas istiqamətlər aydındır: bütün abidələrin elmi pasportlaşdırılması, vahid rəqəmsal arxiv və açıq məlumat platformasının yaradılması, 3D sənədləşdirmə, beynəlxalq arxeoloji ekspedisiyalar, kitabə və yazıların müstəqil ekspertizası, çoxdilli elmi nəşrlər, beynəlxalq konfranslar və UNESCO, ICOMOS kimi qurumlarla əməkdaşlığın genişləndirilməsi.

Bunların hamısını birləşdirən əsas prinsip dəyişməməlidir: sübut siyasətdən üstün olmalıdır.

Qarabağın tarixini dünyaya qəbul etdirmək üçün dünyadan sadəcə bizim sözümüzə inanmağı tələb etmək lazım deyil. Dünyaya görmək, oxumaq, müqayisə etmək və nəticə çıxarmaq üçün kifayət qədər sübut vermək lazımdır.

Qarabağın daşları da buna qadirdir. Onların üzərində əsrlərin izi var. İndi bizim vəzifəmiz həmin izləri qorumaq, oxumaq, sənədləşdirmək və dünyanın elmi yaddaşına həkk etməkdir. Çünki tarixə sahib çıxmağın ən etibarlı yolu keçmiş haqqında ən yüksək səslə danışmaq deyil, keçmişin özünün danışmasına imkan verməkdir”.